Ngaregepkeun Siaran Radio/ TV

            Kagiatan ngaregepkeun meh sarua jeung kagiatan maca nyaéta narima beja atawa wawaran/ informasi. Bedana teh ari ngaregepkeun mah make basa lisan sedengkeun ari maca mah make basa tulis.

            Kagiatan ngaregepkeun mah mibutuh kadariaan ti diri paregepna. Sabab informasi nu ditepikeun ku panyatur moal bisa kacatet kabehanana ku paregep. Sangkan urang maher ngaregepkeun, urang kudu museurkeun pangrungu jeung paniten (perhatian). Urang kudu daria, ulah malaweung mikiran nu sejen-sejen.

            Ngaregepkeun lain ngan ukur ngadéngékeun tapi merhatikeun saukur nu di omongkeunana nepi ka maksudna enya-enya kaharti. Alus pisan upama saméméhna nyiapkeun heula buku jeung pulpén.

            Hal-hal anu penting dicatet saperti ngaran acarana, media, mejer, jeung ringkesan materi. Sabada nyaho atawa paham kana eusi siaran radio/ televisi, pék ku hidep teuleuman sarta catetkeun kekecapan atawa basa Sunda anu digunakeun ku penyiarna. Tangtukeun waé nu diteuleuman téh basa anu kurang merenah upamana ngeunaan ragam basa. Ragam basa téh rupana aya sabarah hiji, nyaéta basa kasar (basa loma), basa sedeng, basa lemes, basa kasar pisan.

            Basa kasar (basa loma) digunakeun ka sasama atawa ka babaturan anu geus loma. Basa sedeng disebut oge basa lemes keur ka sorangan, dilarapkeun keur ka diri sorangan lamun nyarita maké basa lemes atawa lamun nyaritakeun sasama ka saluhureun boh pangkatna, boh umurna, jeung biasana ogé sok dipake pikeun nu diajak nyaritana kasaluhureun boh pangkatna, boh umurna, boh kalungguhanana. Basa kasar pisan (basa cohag) biasana sok dipaké keur nu ngambek atawa nu keur paséa, pikeun maksud ngahina atawa ngece, tapi umumna mah basa kasar pisan sok dilarapkeun ka sato. Dihandap ieu aya conto kalimahna:

- Basa Kasar (basa loma)    : “Mun maranéh dék balik ayeuna, bareng wé, da kuring                                                                      rék balik ayeuna”, ceuk Dudi ka babaturanana.

- Basa sedeng                     : “Abdi mah badé ayeuna wangsul sanggeumna mah Rini ogé badé wangsul                                            ayeuna”, ceuk Fika ka Bu Euis.

- Basa lemes                        : “Mulih timana, ibu?”, Pa Asep nanya ka Bu Tati.

- Basa kasar pisan             : “Lain geura mantog sakieu geus burit, geura ngaji kadituh!”, Dadan ngambek ka adina nu keur ngadu langlayangan.

Pengertian Sajak dalam Bahasa Suda

1.    Wangenan Sajak

-          Sajak nyaéta salah sahiji karya sastra nu mangrupa ébréhan tina sikap, jiwa jeung ékspresi pangarang. Wangun sajak kaasup kana wangun ugeran, tapi disusun sakarep pengarang.

-          Sajak mangrupa ébréhan pikiran jeung rarasaan tina hasil ngimpleng (répleksi) pangarang anu ngagunakeun basa anu munel tur pepel.

-          Sajak salah sahiji wanda puisi atawa wangun ugeran anu teu pasti kauger ku patokan wangunna. Kulantaran kitu, dina mangsa gelarna sok disebut sajak bébas.

-          Gelarna sajak mimiti awal 50-an.

2.      Dumasar kama eusi sajak, dibagi jadi dua:

-            Sajak épik      : Sajak anu ngeusina ngadadarkeun atawa ngalalakonkeun.

Conto             : Janté Arkidam kénging Ajip Rodisi.

-            Sajak lirik       : Sajak anu eusina ngébréhkeun rasa panyajakna.

Conto             : Lalaki ditegal pati kénging Sayudi.

3.      Unsur-unsur jero sajak

-            Téma             : Pikiran poko pangarang dina éta sajak.

-            Nada             : Sikep pangarang kana éta karyana.

-            Rasa              : Sikep urang nu maca karya.

-            Amanat          : maksud anu rék ditepikeun ku pangarang

-            Makna konotasi jeung dénotasi, harti sebenarna jeung teu sabenerna.

4.      Hal anu kudu diperhatikeun dina maca sajak.

-            Lenyepan                  : Sacan maca sajak teuleuman heula eusi sajak, nadan, rasa, jeung sajabana.

-            Wirahma                    : Anca-gancangna dina maca sajak.

-            Vocal :                       : Patalina jeung sora, lafal, béntés henteuna dina ngucapkeun kecap.

-            Nada jeung rasa        : Patalina jeung sikep urang kana karyana dina maca sajak.

5.      Parafrase nyaéta ngarobah wangun ugeran (sajak) kana wangun lancaran (prosa).

CARITA BABAD

            Carita Babad/ sajarah nyaéta carita anu dumasar kana kajadian sajarah. Dongéng Babad/ sajarah nyaéta nyaritakeun kajadian atawa jelema nu ngandung unsur sajarah. Dongéng babad/ sajarah, unsu-unsur kasajarahanana téh henteu jelas jeung teu bisa dicekel faktana, sabab ngandung unsur pamolahan téa.

1.      Pancakaki

-          Anak, turunan kahiji

-          Incu, turunan kadua

-          Buyut, anakna incu

-          Bao, anakna buyut

-          Udeg-udeg, anakna janggawareng, incuna bao

-          Janggawareng/ canggahwareng , anakna bao

-          Kait siwur/ gantung-siwur, anakna udeg-udeg

-          Bau sinduk, anakna gantung-siwur

2.      Istilah séjénna dina pancakaki

-          Bapa, lalaki nu boga anak, salaki indung

-          Indung, awéwé anu boga anak, pamajikan bapa

-          Aki, bapana indung atawa bapa

-          Nini, indungna bapa atawa indung

-          Adi, dulur sahandapeun

-          Lanceuk, dulur saluhureun

-          Emang/ Amang/ Paman, adina bapa/ indung (lalaki)

-          Bibi, adina bapa atawa/ indung (awéwé)

-          Ua, lanceukna bapa/ indung

-          Alo, anak lanceuk

-          Suan, anak adi

-          Kapiadi, snskns emang/ bibi

-          Kapilanceuk, anakna ua

-          Adi beteung, adina pamajikan/ salaki

-          Dulur teges, dulur enya saindung sabapa

-          Indung téré, pamajikan bapa tapi lain nu ngalahirkeun urang

-          Bapa téré, salaki indung tapi lain nu ngalantarankeun urang lahir.

-          Anak téré, anak sampakan ti salaki/ pamajikan

-          Dulur patétéréan, anak indung téré/ bapa téré

-          Cikal, anak panggedéna

-          Pangais bungsu, anak pang leutikna.

-          Baraya, sakur anu aya pakuat-pakaitna pancakaki

-          Karuhun, luluhur, jalma-jalma nu kungsi aya urang, nu ngarundaykeun urang.

-          Dahuan, lanceuk salaki/ lanceuk pamajikan

Rupa-Rupa Dongeng dalam Bahasa Sunda

a.       Dongéng sasatoan nyatéta dongéng  anu palakuna sasatoan sarta paripolahna dicaritakeun kawas jelema, upama baé bisa nyarita jeung ngagunakeun akal pikiran. Contona dongeng-dongeng sakadang Kuya jeung sakadang         Monyet atawa dongeng-dongeng sakadang Peucang.

b.      Dongeng sasakala (legénda) nyaéta dongéng anu eusina nyaritakeun asal muasalna kajadian hiji tempat, barang, sasatoan, atawa tutuwuhan. Contona dongéng “Sasakala Situ Bagendit” jeung “Sasakala Talagawarna”.

c.       Dongeng Babad (sagé) nyaéta dongeng anu eusina nyaritakeun kajadian atawa jelema anu ngandung unsur sajarah. Upamana baé “Dongéng Kian Santang” jeung “Dongéng Prabu Siliwangi”.

d.      Dongeng Kahirupan Jalma Biasa (Parabel) nyaéta dongéng anu eusina nyaritakeun jalama biasa. Contona dongéng Si Kabayan.

e.       Carita Para Nabi/ Wali nyaéta carita anu eusina patali jeung kapercayaan  masarakat kana bangsa lelembutan atawa hal-hal  anu gaib. Yén carita para nabi wali ngan saukur dongéng anu mangrupa carita rekaan. Upamana baé ngenaan Kasaktén jeung wewesén parawali.

f.       Dongéng Pieunteungeun nyaéta dongéng anu eusina mangrupa  tuladan pikeun manusa. Bisa dongéng  sasatoan, dongéng jalma biasa, jeung sajabana.

g.      Dongéng Pamuk téh nyaéta dongéng anu nyaritakeun kagagahan atawa kasaktén hiji jalma, tur biasana aya patalina jeung tokoh atawa kajadian sajarah.

            Eusi dongéng téh umumna ngandung atikan moral. Upamana baé, jalma bener tangtu meunang pahala, jalma salah tangtu bakal meunang siksaan atawa cilaka. Sangkan éta jlma tinekanan tangtu kudu ngagunakeun akal.

Pengertian Riwayat Hirup dalam Bahasa Sunda

RIWAYAT HIRUP

            Riwayat hidup téh kaasup kana karangan narasi nyaeta karangan anu eusina nyaritakeun kajadian atawa peristiwa dina runtuyan  waktu. Dina narasi digambarkeun peristiwa atawa kajadian sajelas-jelasna kitu deui, riwayat hirup kapan eusina téh nyaritakeun kahirupan jeung pangalaman hiji jelema dumasar kana runtuyan waktu atawa kajadian. Dumasar kasaha anu ngariwayatkeunnana, aya dua rupa riwayat hidup, nyaeta:

1.      Auto Biografi nyaéta riwayat hirup anu nepikeunnana pribadi sorangan, biasana ngagunakeun  sebutan jalma kahiji “Kuring”.

2.      Biografi nyaéta riwayat hirup anu nepikeunana jelema lian, biasana ngagunakeun sesebutan jalma katilu “manehna”.

Hal-hal anu kudu aya dina riwayat hirup, diantarana bae:

a.       Ngaran lengkep

b.      Tempat, tanggal, bulan, jeung taun dilahirkeun

c.       Ngaran kolot (Indung jeung Bapa)

d.      Pangalaman atikan atawa sakola jeung taun khususna

e.       Pangalaman gawé ti mimiti nepi ka disusunna riwayat hirup

f.       Kagiatan anu diiluan atawa icikibung dina organisasi kamasarakatan, jeung sajabana.

g.      Karya-karya anu kungsi dijieun, boh dina tulisan boh wangon sejen; jeung pangajén (penghargaan) anu kungsi ditarima.

Pengertian Sawala dan Paguneman dalam Bahasa Sunda

SAWALA

            Sawala atawa diskusi mangrupa kagiatan tukeur pikiran pikeun mahamkeun hiji pasualan, sarta neangan jalan pikeun ngarengsekeunana. Jalma anu mingpin sawala disebut  panumpu catur atawa moderator. Pamingpin sawala ngabogaan kawajiban pikeun ngarumuskeun masalah kalawan merenah. Tapi masalah anu dirumuskeunana teu ngan saukur mangrupa jawaban anu dirumuskeunana, teu ngan saukur mangrupa jawaban bener atawa salah. Pamingpin sawala anu hadé kudu:

1.      Apal aturan perkara sawala.

2.      Sabar.

3.      Ngahargaan unggal padamegan nu di asongkeun ku panyatur atawa pamilon.

4.      Jujur, someh, teu nogencang (beurat sabeulah).

            Sedengkeun jalma anu pancénna nuliskeun hasil swala disebut girang serat. Anu ilubiung dina lumangsungna kagiatan  sawala di sebut pamilon.

            Saacan diskusi dimimitian, urang kudu nangtukeun heula:

1.      Jejer/ topik diskusi

2.      Panumbu catur

3.      Pupuhu

4.      Juru catur/ pangjejer

5.      Kudu bisa nepikeun kasaluyuan atawa nolak kana pamadegan batur diskusi.

6.      Kudu bisa ngasongkeun (mengemukakan) sawangan anu ngadeudeul (nyatujuan) atawa ngabantah pamadegan batur.

PAGUNEMAN

           

            Paguneman sarua jeung ngawangkon atawa ngobrol. Nu diwangkonkeunnana biasana kajadian sapopoé, aya ngawangkong, aya sawala. Bedana kaayaannana hénteu resmi sarta eweuh nu gatur dina ngawangkong mah. Saha waé meunang  nyarita jeung motong caritaan batur. Tempatna bebas, nyakitu deui topikna henteu itangtukeun heula samemehna.

BIANTARA

            Biantara sok disebut ogé pidato nyaéta nyarita kahereupeun jalma réa. Tempatna bisa disakola, dikelas, masigit, kantor RW, kalurahan, jeung sajabana. Maksud jeung tujuan biantara lain ngan saukur jadi lalajoan tapi miboga tujuan pikeun nepikeun gagasan atawa eusi pikiran anu kudu kaharti. Tah dihandap ieu aya conto biantara pikeun Ngamumule Budaya Sunda.

“NGAMUMULE BUDAYA SUNDA”

            Bismillahirrahmanirrahim

            Assalamu’alaikum Wr. Wb.

            Alhamdulillahirrabil’alamin, wabihinasta’inu ala umuridunya, waddin wasatu, wassalamu a’la asrofil anbia, iwal mursalin, wa a’la a’lihi, wasohbihi a’jmain a’ma ba’du.

            Puji sareng syukur mangga urang sami-sami panjatkeun ka hadirat Allah SWT, anu mana urang sadaya dina danget ieu masih ditangtayunan ku Allah SWT. Solawat sareng salam mugi dilimpahkeunb ka panutan agung kanjeng Nabi Muhammad SAW. Ka kulawargina, ka para sahabatna, ogé ta’at tur satuhu ka mantenna dugi ka yaumil ahir kalebat urang sadayana.

            Para wargi sadayana, sim kuring ngadeg di payuneun para wargi sadaya, teu aya sanes sim kuring bade nembongkeun kabodoan sim kuring dina ieu biantara nganggo Basa Sunda.

            Namung sakedik demi sakedik sim kuring hoyong ngamumule Basa Sunda anu kalebet kana Budaya Sunda. Margi sim kuring lahir di tatar pasundan. Ulah dugikeun ka urang sunda nganggo basa sunda anu hénteu pantes diucapkeunnana. Sapertos kieu pibasaeunana, upamina sim kuring tepang dijalan sareng Ibu atanapi Bapa guru. Ku sim kuring ditaros, “Bu, wangsul timana?”, tah éta pikecapeun téh estuning lepat pisan. Papalingpang sareng basa sunda. Anu leres pibasaeunnana téh kedah kieu, “Ibu, mulih timana?”, tah éta téh loyog sareng aturan-aturan basa sunda.

            Kade ulah basa keur sorangan dipake kabatur, ari basa keur ka batur dipake ku sorangan. Sabab dina basa Sunda téh aya aturan-aturanna. Jeung ayeuna mah basa Sunda téh tos pacampur sareng basa déngeun. Kade tah ulah dugi ka kitu. Urang téh kedah tiasa ngajaga, ngamumule budaya Sunda anu masih aya di wewengkon urang.

            Mung sakitu biantara anu tiasa dipihaturkeun ku sim kuring. Hapunten anu kasuhun, boh bilih dina cariosan sim kuring seer lepatna tibatan leresna. Margi sim kuring sanes hénteu hoyong sampura nganggo basa Sunda sapertos jalmi-jalmi anu palinter sareng ngartos kana Basa Sunda.

            Billahitaufik walhidayah

            Wassalamu’alaikum Wr. Wb.